Stjúptengsl - Andlit stjúpfjölskyldna

"Þekktu sjálfan þig" rituðu Forn-Grikkir. Þetta forna spakmæli er enn í fullu gildi. Stjúpfjölskyldur, sem átta sig á að þær eru byggðar á öðrum grundvelli en kjarnafjölskyldur, eru líklegri til að efla þrótt sinn og seiglu en hinar, sem hafa kjarnafjölskyldu sem fyrirmynd.

Stjúpfjölskyldur eiga sömu möguleika og aðrar fjölskyldur á velgengni og ánægjuríku fjölskyldulífi. Hinsvegar valda oft t.d. óraunhæfar væntingar um ást barna og aðlögun á skömmum tíma, agamál, samskipti við fyrrverandi maka og fjármál deilum og ágreiningi innan hennar. Að vita við hverju er að búast í stjúpfjölskyldum, hvaða verkefni eru normal og hvað getur verið hjálplegt styrkir fjölskylduna, bæði fullorðna og börn.

Í rannsóknum hefur komið í ljós að sterkar fjölskyldur (og einstaklingar) hafa styrk til að viðurkenna vanda sinn. Þær eru jafnframt líklegri til að leita til vina, vandamanna og annarra, m.a. fagaðila, eftir ráðgjöf og stuðningi þegar þær geta ekki leyst vandamál sín sjálfar.

Í MA rannsóknValgerðar Halldórsdóttur (2006) "Hvernig má efla fjölskylduþrótt stjúpfjölskyldna?" kom fram að viðmælendur, sem allir voru í stjúptengslum, voru sammála um mikilvægi almennrar viðurkenningar í samfélaginu, umræðu og fræðslu um stjúpfjölskylduna, sem lið í að styrkja hana og efla þrótt hennar.

Ýmiss konar aðferðir voru nefndar til að miðla upplýsingum og fræðslu, s.s. námskeið, sjónvarpsumræður, námsbækur og upplýsinga - og fræðslumiðstöðvar. Allir voru sammála um að Netið væri mikilvægur upplýsingamiðill og nauðsyn þess að hafa íslenskan vef með fræðslu- og upplýsingaefni fyrir fólk í stjúptengslum.

Opinber umræða þótti hjálpleg og auðvelda fólki að tala saman um vandamál og áskoranir stjúpfjölskyldna.

___________________________________________________________________________________

Ætla má að sá óstöðugleiki sem einkennt hefur margar stjúpfjölskyldur sé í senn afleiðing samfélagsbreytinga sl. þrjá áratugi og vanþekking á sérstöðu hennar.

Vanþekkingin er margþætt. Ósýnileg sálræn tengsl sem eru til við stofnun stjúpfjölskyldunnar, s.s. tengsl barna við kynforeldri “úti í bæ” og tengsl þeirra fullorðnu við fortíð sína og fyrra hjónaband, geta haft afgerandi áhrif fyrir hjónabandið og slitið stjúpfjölskylduna í sundur, þar sem þau byggjast á helstu grunntilfinningum mannsins eins og ást, hollustu og ótta.

Stjúpfjölskyldur þurfa jafnframt að takast á við margar og misvísandi spurningar eins og hvað stjúpforeldri eigi að ráða miklu um stjúpbarn sitt, hve mikið á það foreldri sem ekki fer með forræði yfir barni sínu að hafa yfir því að segja, hvernig á að bregðast við aðgerðum og óskum fyrrverandi maka o.s.frv. (Bray, J.H., & Kelly, J., 1999).

Draga má þá ályktun að stjúpforeldrar og kynforeldrar í stjúpfjölskyldum samtímans hafi oft óljósa samningsstöðu innan fjölskyldunnar. Hvað “á”, “má” og er “eðlilegt”? Liggur því oft ekki ljóst fyrir um hvað á og má semja.

Hin hefðbundna kjarnafjölskylda verður oft fyrirmynd stjúpfjölskyldunnar og óheppilegar lausnir verða til, lausnir sem gagnast ef til vill sumum innan fjölskyldunnar en öðrum ekki. Hagsmunir sumra verða þá rétthærri en annarra (Sigrún Júlíusdóttir, 2001). Fjölskyldan verður berskjölduð vegna viðbragða og lausna, sem rífa niður en byggja ekki upp, og þróttur hennar þverr.

__________________________________________________________________________________

Fundurinn var haldinn 11.11.06 í framhaldi af áhugaverðu erindi Ingibjargar Bjarnardóttur lögmanns hjá Lögsátt um erfðamál í

stjúpfjölskyldum. Líflegar umræður sköpuðust um

efnið. Ljóst er að töluverðra ranghugmynda og vanþekkingar gætir þegar kemur að erfðamálum. Til að mynda að mikill munur á stöðu sambúðarfólks og hjónafólks.

Hinsvegar virðist sem að ýmisskonar samninga sé hægt að gera sín á milli til að tryggja hagsmuni allra aðila.

Í skýrslu stjórnar kom fram m.a. að sjö stjórnarfundir voru á árinu og fjórir fræðslufundir um: börn í stjúpfjölskyldum, stjúpmæður, fjölskylduþrótt stjúpfjölskyldna og sá síðasti um erfðamál í stjúpfjölskyldum.

Stjórnin var endurkosin einróma en í stað Árna Einarssonar varamanns kemur inn Ágúst Ásgeirsson og í stað Ólafs G.Gunnarssonar skoðunarmanns kemur inn Ingibjörg Stefánsdóttir.

Marín Jónasdóttir, Hjalti Björnsson, Valgerður Halldórsdóttir, Helga Margrét Guðmundsdóttir og Hallfríður Bryjólfsdóttir.

_______________________________________________________________________________________________

í tilefni að fyrsta feðradeginum hér á landi þann 12.nóvember heldur Félag ábyrgra feðra ráðstefnu um stöðu feðra og barna á Íslandi. Ráðstefnan verður haldin á Hótel Nordica , sunnudaginn 12. nóvember kl. 14. Efni ráðstefnunnar er afar áhuga vert (sjá dagskrá á vefnum www.abyrgirfedur.is ) og flutti Dr. Sigrún Júlíusardóttir félagsrágjaf m.a. erindi sem ber heitið "Feður í samfélagi samtímans. Slóðin er

http://www.hi.is/~sigjul/greinar/Erindi_FAF.doc

Bæði erlendar og innlendar rannsóknir undirstrika mikilvægi þess að börn haldi tengslum við báða kynforeldra eftir skilnað og að þau tengsl séu ekki síður mikilvæg þó að börn verð hluti af stjúpfjölskyldu.

Góð foreldrasamvinna þykir besta vörnin fyrir börn gegn því álagi sem fylgir skilnaði foreldra. Stjúpfjölskyldum vegnar best þegar báðum kynforeldrum og stjúpforeldrum tekst að vinna

saman. Stjúpfeður geta verið góð viðbót í lífi stjúpbarna sinna og eflt þrótt þeirra þor. Í tilefni feðradagsins vil ég þakka bæði föður mínum, Halldóri Valtý Vilhjálmssyni og stjúpföður mínum, Einari Má Magnússyni fyrir stuðning þeirra og elsku.

____________________________________________________________________________________________

Umræða um kjör og stöðu meðlagsgreiðenda hefur verið áberandi í fjölmiðlum að undanförnu og margt áhugavert komið þar fram. Nokkrir hafa m.a. lýst þeirri skoðun sinni að nauðsynlegt

sé að endurskoða skattaumhverfi meðlagsgreiðenda og er fyllilega hægt að taka undir það sjónarmið.

Stór hluti einhleypra foreldra hefur sambúð að nýju og stofnar stjúpfjölskyldur þar sem annar eða báðir eiga börn úr fyrri samböndum. Löggjafinn hefur ákveðið að hluti stjúpforeldra, þ.e. þeir sem fara í sambúð eða hjónaband með foreldrum sem einir hafa forsjá barns, fari með forsjár- og framfærsluskyldu gagnvart stjúpbörnum sínum. Í barnalögum segir:

"Skylt er stjúpforeldri að framfæra stjúpbarn sitt svo sem eigið barn þess væri ef það fer með forsjá þess skv. 3. mgr. 29. gr. Sama á við um sambúðarforeldri sem fer með forsjá barns samkvæmt sama ákvæði."

Í skattalögum er ekki tekið mið af gerð og stærð fjölskyldna. Til að mynda sýna breskar rannsóknir að stjúpfjölskyldur eru almennt fjölmennari en aðrar fjölskyldugerðir – sem þarf ekki að koma á óvart.

Framfærsluskyldan er skýr hjá a.m.k. hluta stjúpfjölskyldna. Kynforeldri sem greiðir með börnum sínum og ber á sama tíma framfærsluskyldu gagnvart stjúpbörnum sínum og börnum búsettum á heimili nýtur ekki þeirra bóta sem kynforeldrar njóta sem hafa öll börn búsett á eigin heimili.

Þeir, sem taka upp samband við þá foreldra sem hafa sameiginlega forsjá, hafa engum lagalegum skyldum að gegna gagnvart stjúpbörnum sínum öðrum en þeim er ætlað gagnvart börnum almennt.

Hinsvegar er það krafa samtímans að gert sé ráð fyrir börnunum í húsnæði beggja foreldra og farið sé með þau í sumarfrí og þess háttar óháð því hvar lögheimili þeirra er eða hver fer með forsjá þeirra.

Lág laun, óhóflegar kröfur um viðveru á vinnustað og óhagstætt skattaumhverfi bitna oft harkalega á stjúpfjölskyldum og börnunum sem þeim tilheyra.

Tímabært er að taka upp og skoða skattalögin í þessu tilliti og bæta hag stjúpfjölskyldna í landinu. Þær hafa verið nánast ósýnilegar í opinberum gögnum og við opinbera stefnumótun. Við það verður ekki lengur unað!

Símaráðgjöf Stjúptengsla

Fyrir tæpum 19 árum varð ritstjóri síðunnar eiginkona og í fyrsta sinn stjúpmóðir 6 ára stúlku, fyrir átti hún 4 ára son. Taldi hún sig verulegan reynslubolta í að umgangast og ala

upp börn, að auki átti hún eina stutta sambúð að baki. Hvað gat eiginlega klikkað!? Raunveruleikinn varð annar en við var búist og aðstoð og ráð vina og vandamanna gengu flest út á að hann átti að harka af mér og leysa málin eins og um hefðbunda kjarnafjölskyldu væri að ræða. Fólk var auðvitað vel meinandi en oft urðu ráðin til þess að hlutirnir urði verri en áður. Þá hefði hann gjarnan viljað geta gripið í símann og rætt við fólk með reynslu og þekkingu á málefnum stjúpfjölskyldna. Nú er það hægt því þann 19. ágúst 2006 var opnuð símaráðgjöf á vegum Stjúptengsla. Símanúmerið er 901500, - ekki verða fastir opnunartímar símans til að byrja með og panta þarf því símatíma í síma 6929101 áður en viðtal fer fram til að tryggja svörun. Hægt að að panta viðtalstíma virka daga, á kvöldin og um helgar.

Símaráðgjöf er fyrir alla þá sem eru í stjúptengslum óháð aldir eða kyni. Hún er fyrir stjúpfeður, stjúpmæður, feður og mæður, stjúpbörn, blóðbörn, afa og ömmur,stjúpafa og -ömmur, vini og frændfólk.

Símaráðgjöf er einn af þeim valkostum sem eru í boði fyrir fólk í stjúptengslum, aðrir kjósa að ræða við vini og vandamenn, koma í viðtöl til fagaðila eða lesa sér til um efnið sjálfir. Sumir eiga ekki heimangengt í viðtöl og oft hefur fólk á landsbyggðinni ekki aðgang að faglegri ráðgjöf.

Stundum er það niðurstaða símaviðtala að fólk komi í hjóna- og fjölskylduviðtöl.

Allt sem viðkemur stjúptengslum s.s. samskipti : maka, fyrrverandi maka, við blóðbörn, stjúpbörn, við stjúpforeldra, afa og ömmu, stjúpafa og ömmu, systkina, stjúpsystkina, frænkur og frænda, vini og stofnanir eins og leikskóla og skóla. Fjármál, agamál, umgengni, forsjármál, skilnaðir og annað sem þér dettur í hug og liggur á hjarta.

Alþingi hefur að nokkru marki látið málefni stjúpfjölskyldunnar sig varða, þótt

hugtakið “stjúpfjölskylda” sé ekki að finna í lögum. Lög og þingskjöl sem fundust þegar slegin voru inn leitarorðin “stjúpbörn”, “stjúpforeldrar” og “stjúpfjölskylda” á heimasíðu Alþingins, www.althingi.is 9. febrúar 2005, eiga það meira og minna sameiginlegt að snúast um tiltekna hagsmuni stjúpbarna, þ.e. rétt þeirra til forsjár, framfærslueyris og arfs.[1]

Lögin greina á milli heita á stjúpforeldrum eftir hjúskaparstöðu þeirra. Í skráðri sambúð heitir stjúpforeldri “sambúðarforeldri” en í hjúskap “stjúpforeldri”. Annars staðar í þessari rannsókn er ekki gerður greinarmunur þar á eins og áður var vikið að.

Lítið fer fyrir lagagreinum sem snerta réttindi stjúpforeldra eða sambúðarforeldra, en þó er rétt að benda á í þessu sambandi að löggjafinn hefur veitt stjúpforeldrum og stjúpbörnum rétt til að skorast undan almennri vitnaskyldu ef sakborningur er stjúpbarn eða stjúpforeldri, sbr. c-liður 50. gr. l. um meðferð opinberra mála nr. 19/1991. Ætla má að sama gildi um sambúðarforeldri þótt það sé ekki tilgreint sérstaklega í lögunum.

Í fimmta kafla laganna um foreldraskyldur og forsjá barna segir í 28. grein laganna um inntak forsjár:

1. Foreldrum ber að annast barn sitt og sýna því umhyggju og virðingu og gegna forsjár- og uppeldisskyldum sínum svo sem best hentar hag barns og þörfum.

5. Barn á rétt á forsjá foreldra sinna, annars eða beggja, uns það verður sjálfráða og eru þeir forsjárskyldir við það. Foreldri sem fer eitt með forsjá barns síns er skylt að stuðla að því að barn njóti umgengni við hitt foreldri sitt nema hún sé andstæð hag og þörfum barns að mati dómara eða lögmælts stjórnvalds

6. Foreldrum ber að hafa samráð við barn sitt áður en málefnum þess er ráðið til lykta eftir því sem aldur og þroski barnsins gefur tilefni til. Skal afstaða barns fá aukið vægi eftir því sem barnið eldist og þroskast.

7. Ef annað forsjárforeldra barns er hindrað í að sinna forsjárskyldum sínum eru nauðsynlegar ákvarðanir hins um persónulega hagi barns gildar.

8. Nú fara foreldrar sameiginlega með forsjá barns og er öðru foreldrinu þá óheimilt að fara með barnið úr landi án samþykkis hins.

1. Barn á rétt á forsjá beggja foreldra sinna sem eru í hjúskap, sbr. þó 3. mgr. 31. gr., eða hafa skráð sambúð sína í þjóðskrá.

2. Nú eru foreldrar barns hvorki í hjúskap né skráðri sambúð við fæðingu barns og fer móðir þá ein með forsjá þess, sbr. þó 1. mgr. 32. gr.

3. Ef foreldri, sem er ekki í hjúskap og fer eitt með forsjá barns síns, gengur í hjúskap eða tekur upp sambúð með öðrum en hinu foreldrinu er forsjá barns einnig hjá stjúpforeldri eða sambúðarforeldri, enda hafi skráð sambúð í þjóðskrá staðið samfleytt í eitt ár. Forsjá stjúpforeldris eða sambúðarforeldris varir eingöngu meðan hjúskapur eða sambúð stendur, sbr. þó 2. mgr. 30. gr.

4. Ákvæði 28. gr., 5. og 6. mgr. 30. gr., 3.–5. mgr. 32. gr. og 33.–35. gr. eiga einnig við um aðra en foreldra sem fara með forsjá barns samkvæmt lögum þessum, eftir því sem við getur átt.

Í fyrri barnalögum fengu stjúpforeldrar og sambúðarforeldrar sjálfkrafa forsjá fyrir barni maka eða sambúðarmaka við stofnun hjúskapar eða sambúðar. Í nýju lögunum frá 2003 eru annarsvegar gerðar kröfur til lengdar sambúðar foreldris og sambúðarmaka áður en sambúðarforeldri fær forsjá fyrir barni maka síns og hinsvegar er gerð krafa um að kynforeldrið hafi áður farið eitt með forsjána, sbr. 3. tl. hér að ofan. Víðar í lögum eru gerðar ríkari kröfur til varanleika sambúðar en hjónabands, t.d. í ákvæðum laga um ættleiðingu. Stjúpforeldrar öðlast hinsvegar sjálfkrafa forsjá barns við stofnun hjúskapar fari kynforeldri eitt með forsjá barns. Stjúpforeldrar og sambúðarforeldrar deila forsjárskyldum í þessum tilvikum með kynforeldri, s.s. þeirri lagaskyldu skv. grunnskólalögum nr. 66/1995 að sjá til þess að stjúpbörn þeirra sæki skóla.

Samkvæmt eldri lögum gátu fjórir farið með forsjá barns, þ.e. ef kynforeldrar höfðu sameiginlega forsjá (Alþingistíðindi. 128. löggjafarþing. Frumvarp til barnalaga). Nýju lögin hafa í för með sér að þeim stjúpforeldrum eða sambúðarforeldrum sem fá forsjá stjúpbarna sinna fer fækkandi, þar sem fjöldi foreldra sem hafa sameiginlega forsjá hefur aukist.

Áhugavert er að forsjá stjúpforeldris eða sambúðarforeldris varir eingöngu á meðan hjúskap eða sambúð stendur (sjá þó 30. gr. laganna hér að neðan). Gildir einu hvort um sambúð eða hjúskap hafi verið að ræða eða hve lengi viðkomandi hefur haft forsjá fyrir barni.

Stjúpforeldrar og sambúðarforeldrar eru því eftir atvikum skikkaðir samkvæmt lögum til að veita stjúpbörnum sínum forsjá en sviptir þeirri forsjá við skilnað án þess að hafa nokkuð um það að segja. Stjúpbörnum er ekki tryggður neinn réttur til umgengni við stjúp- eða sambúðarforeldi við skilnað.

Í 30. gr. laganna sem fjallar um forsjá við andlát forsjárforeldris segir m.a.:

1. Nú fara foreldrar sameiginlega með forsjá barns og annað þeirra andast og fer þá eftirlifandi foreldri eitt með forsjána ásamt maka sínum eða sambúðarmaka, sbr. 3. mgr. 29. gr., ef því er að skipta.

2. Nú hefur annað foreldrið farið með forsjá barns og fer þá stjúpforeldri eða sambúðarforeldri, sem einnig hefur farið með forsjána, sbr. 3. mgr. 29. gr., áfram með forsjá eftir andlát forsjárforeldris.

6. Nú hafa forsjárforeldrar ákveðið hver eða hverjir fara skuli að þeim látnum með forsjá barns þeirra og skal þá eftir því farið nema sú ákvörðun sé andstæð lögum eða annað þyki barni fyrir bestu.

Samkvæmt greininni er ljóst með hvaða hætti forsjá skuli skipað við andlát kynforeldris. Er áhugavert að sjá að í þeim tilvikum sem annað foreldrið hefur verið eitt með forsjá barns og það fellur frá, fer stjúpforeldri eða sambúðarforeldri áfram með forsjána. Virðist þetta vera eitt af fáum ákvæðum í lögum þar sem stjúpforeldri er rétthærra en eftirlifandi kynforeldri þegar kemur að málefnum stjúpbarna þeirra.

Því má velta fyrir sér hvort lögin heimili að eftirlifandi stjúpforeldri, sem fer með forsjá barns, geti gert samning við eftirlifandi kynforeldri um sameiginlega forsjá? Að sögn Ingibjargar Rafnar hrl., umboðsmanns barna (24. janúar 2006), gera lögin ekki ráð fyrir því að eftirlifandi maki og kynforeldri barns deili forsjá.

Eins og staðan er getur eftirlifandi kynforeldri gert kröfu um forsjá barns sem stjúpforeldri hefur forsjá fyrir. Leggist stjúpforeldrið gegn því getur orðið að skera úr ágreiningnum fyrir dómstólum.

Hafi kynforeldrar farið með sameiginlega forsjá er stjúpforeldri eða sambúðarforeldri ekki tryggður neinn réttur til samvista við stjúpbarnið eftir andlát maka.

Í 33. gr. laganna er m.a. fjallað um með hvaða hætti sýslumaður skuli bjóða aðilum forsjár-, umgengnis- og dagsektarmála sérfræðiráðgjöf til að aðstoða þá við lausn mála með tilliti til þess sem er barninu fyrir bestu. Getur sá sem veitir slíka ráðgjöf rætt við barn með samþykki forsjármanna. Samkvæmt þessu getur stjúpforeldri eða sambúðarforeldri verið aðili máls í umgengnisdeilum svo framarlega sem hann fari með forsjá þess skv. 29. gr. eða 30. gr. laganna. Umboðsmaður barna bendir þó á að sá réttur sé leiddur af rétti kynforeldra og þeir ráði í reynd för.

Þeir, sem taka upp samband við þá foreldra sem hafa sameiginlega forsjá, hafa engum lagalegum skyldum að gegna gagnvart stjúpbörnum sínum öðrum en þeim er ætlað gagnvart börnum almennt.

Dómsmálaráðherra hefur lagt fram frumvarp um breytingar á ýmsum sviðum á sviði sifjaréttar, þar sem m.a. er lagt til að sameignleg forsjá verði að meginreglu við ákvörðun forsjár, nema annað sé ákveðið (Alþingistíðindi, 131. löggjafarþing. Frumvarp til laga um breytingu á ýmsum lögum á sviði sifjaréttar).

Lagaleg staða stjúpforeldra og sambúðarforeldra varðandi stjúpbörnin ræðst að mestu af ákvörðunum kynforeldra við skilnað þeirra, stöðu móður við fæðingu barns eða andláti kynforeldris. Löggjafinn hefur hvorki tryggt stjúpbörnum rétt til umgengni við stjúpu eða stjúpa né stjúpforeldri til samskipta við stjúpbörn eftir skilnað, en sér ástæðu til að hafa sérákvæði um stjúpbörn og stjúpforeldra í erfðalögum nr. 8/1965.

Samkvæmt 7. grein erfðalaganna á eftirlifandi maki rétt á að sitja í óskiptu búi fram að andláti sínu. Eftirlifandi makar í stjúptengslum hafa hinsvegar ekki sambærilegan rétt nema hann sé sérstaklega tryggður eða háður ákveðnum skilyrðum. Í 8. grein í öðrum kafla laganna um óskipt bú segir:

Heimilt er því hjóna, sem lengur lifir, að sitja í óskiptu búi með ófjárráða niðjum látins maka síns, sem ekki eru niðjar þess, ef sá eða þeir sem fara með forsjá eða lögráð hinna ófjárráða niðja veita samþykki sitt til þess, enda hafi hið látna ekki mælt svo fyrir í erfðaskrá að skipti skuli fara fram. Ef það hjóna, sem lengur lifir, fer með forsjá eða lögráð ófjárráða stjúpniðja sinna á það þó rétt á setu í óskiptu búi eins og mælt er fyrir um í 7. gr. Því hjóna, sem lengur lifir, er heimilt að sitja í óskiptu búi með fjárráða stjúpniðjum sínum ef þeir veita samþykki sitt til þess.

Það hjóna, sem lengur lifir, á rétt á setu í óskiptu búi með stjúpniðjum sínum hvort sem þeir eru fjárráða eða ófjárráða, án þess að aflað sé samþykkis skv. 1. eða 2. mgr., ef hið látna hefur mælt fyrir um þann rétt í erfðaskrá.

Heimild eftirlifandi stjúpforeldris til setu í óskiptu búi er háð samþykki stjúpbarna eða forráðamanna þeirra ef þeir eru ósjálfráða hafi hinn látni maki ekki mælt fyrir um annað. Hinsvegar öðlast stjúpforeldri rétt til setu í óskiptu búi fari það með forsjá stjúpbarns síns.

Samkvæmt 14. grein sömu laga er stjúpniðjum m.a. tryggður réttur til að gera kröfu um að búi sé skipt upp þegar þeir verða fjárráða, þó með fyrirvara um lögbundinn frest.

Í íslenskum lögum er þeim hluta stjúpforeldra, sem fer með forsjá, ætlaðar ríkar framfærslu- og forsjárskyldur gagnvart stjúpbörnum sínum en takmörkuð réttindi. Þeim er ekki tryggður umgengnisréttur við stjúpbörnin eftir skilnað. Stjúpbörnum er heldur ekki í lögum með neinum hætti tryggður möguleiki á að halda tengslum við þann sem kann að hafa gengið þeim í foreldrastað í mörg ár, tengst þeim tilfinningaböndum og borið á þeim ábyrgð, ef til skilnaðar kemur (Sigrún Júlíusdóttir og Nanna K. Sigurðardótti, 2000). Stjúpforeldrar eiga hinsvegar rétt á að vitna ekki gegn stjúpbörnum sínum í dómsmáli og sitja í óskiptu búi fari þeir með forsjá ósjálfráða stjúpniðja eða hinn látni maki hafi mælt fyrir um það.

[1] Lög um lögtak og fjárnám án undanfarins dóms eða sáttar, nr. 29/1985. Almenn hegningarlög, nr. 19/1940. Erfðalög, nr. 8/1962. Lög um heimild fyrir ríkisstjórnina til að láta öðlast gildi ákvæði í samningi milli Íslands, Danmerkur, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar, um innheimtu meðlaga, nr. 93/1962. Lög um meðferð opinberra mála, nr.19/1991. Lög um skipti á dánarbúum o.fl., 20/1991. Lög um meðferð einkamála, nr. 91/1991. Lög um almannatryggingar, nr. 117/1993. Lög um Lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins, nr. 1/1997. Lög um Söfnunarsjóð lífeyrisréttinda, nr. 155/1998. Lög um Lífeyrissjóð bænda, nr. 12/1999. Lög um Lífeyrissjóð sjómanna, ne. 45/1999. Barnalög, nr. 76/2003. Frumvarp til laga um breytingu á almennum hegningarlögum nr. 19/1940, Þingskjal nr. 72, 2004-2005. Frumvarp til laga um fullnustu refsinga, þingskjal nr. 379, 2004-2005. Skýrsla forsætisráðherra um réttarstöðu samkynhneigðra, þingskjal nr. 381, 2004-2005.

___________________________________________________________________________________

Margir leikendur - fáir þátttakendur? Gysið stuðningsnet! e. Valgerði Halldórsdóttur

Stækkun fjölskyldukerfisins gegnum stjúptengsl virðist ekki auka styrk stjúpfjölskyldunnar og stuðning við hana samkvæmt niðurstöðum MA rannsóknar minnar í félagsráðgjöf - þvert á móti! Við fjölgun þátttakenda í fjölskyldukerfinu verður stuðningsnet gisnara, flóknara og erfiðara að skilgreina í stjúpfjölskyldum

Rannsóknin bendir til að stundum sé torvelt að koma á samvinnu milli kynforeldra og stjúpforeldra og að hún sé ekki alltaf vel þegin þegar hún er boðin. Kynforeldrar og stjúpforeldrar litu ýmist jákvætt á hana eða sem óþægilega íhlutun. Einn A Child's Drawing

i stjúpmóður fannst möguleg samskipti við fyrrverandi eiginkonu mannsins hennar beinlíns “ógeðsleg” og þau “yrðu til þess að ég myndi ekki meika það að vera í þessu sambandi lengur”. Ein kynmóðir sagði að stjúpmóðir sonar síns væri “mjög fín” og mikill stuðningur af henni. Annarri fannst óviðeigandi að þurfa að ræða við stjúpmóður dóttur sinnar um vanda hennar, þegar hún ætti samtal við föður barnsins. Móðir í fjarbúð leit á tilraunir kærasta síns til afskipta af börnunum sem ótímabæra íhlutun sem hún kærði sig ekki um.

Erlendar rannsóknir (Pryor, 2004; Papernow, 2001) benda til að góð tengsl stjúpforeldra og stjúpbarna og þátttaka stjúpforeldra í athöfnum stjúpbarna utan heimilis hafi góð áhrif á fjölskylduþrótt stjúpfjölskyldna og seiglu barna.

Hjá öllum viðmælendum rannsóknarinnar kom fram að samskipti við fyrrverandi maka höfði valdið deilum í nýju sambandi. Ýmsar ástæður voru gefnar fyrir því, s.s. of mikil og náin samskipti við fyrrverandi maka eða upplifun um einhverskonar fjarstýringu af hans hálfu. Ætla má að með tímanum dragi í flestum tilvikum úr deilum í stjúpfjölskyldum um samskipti við hitt kynforeldrið. .

Þessi samskiptabati ef svo má kalla er þó ekki algildur. Ólokinn tilfinningalegur skilnaður virðist vera dragbítur þegar farið er í nýtt samband. Hann bitnar ekki eingöngu á börnum viðkomandi, þar sem hætta er á að hann hafi slæm áhrif á foreldrasamvinnu þeirra eftir skilnað, hann getur líka haft vond áhrif á fjölskyldulíf þeirra barna sem fæðast inn í stjúpfjölskyldu. Og þar með stjúpfjölskylduna sem heild. Er því ekki síður mikilvægt þeirra vegna að styrkja stjúpfjölskylduna, hjálpa henni að efla þrótt sinn og seiglu og halda velli.

Niðurstöður þessarar rannsóknar sýna að samskipti við fyrrverandi maka hafa áhrif á nýja sambandið, en samkvæmt erlendum rannsóknum (Foote, Clark og Reken, 2004) voru þau samskipti einn af þeim þáttum sem fólk vildi fá fræðslu og upplýsingar um.

Áhugavert er að skoða umræðuna um aðkomu stjúpforeldra að foreldrasamvinnunni og velta því fyrir sér hvort og þá hve mikil áhrif slík aðkoma hefur á hana, þar sem samskipti við fyrrverandi maka ollu í öllum tilvikum deilum, altént í upphafi.

Ætla má, í sumum tilvikum a.m.k., að það sem kynforeldrum finnst vera góð foreldrasamvinna getur valdið árekstrum hjá pari í stjúpfjölskyldu. Væri áhugavert að kanna þetta frekar.

Eitt af því sem hefur reynst hjálplegt er að vita við hverju er að búast og hvaða tilfinningar geti verið ráðandi í stjúptengslum (Visher, 2001). Væri ekki úr vegi að kanna frekar með hvaða hætti styrkja megi stuðningsnet og samvinnu allra sem að stjúpfjölskyldunni koma til að efla hana sem heild.

Annar stuðningur

Áhugi og stuðningur fyrrverandi tengdafjölskyldu er almennt mikils metinn. Hinsvegar bitna erfið persónuleg samskipti foreldra og fyrrverandi tengdaforeldra á sambandi barns við afa sinn og ömmu. Mögulegur stuðningur við barnið og foreldrahlutverkið líður einnig fyrir slík samskipti.

Einn viðmælenda taldi sig ekki geta leitað aðstoðar vegna barnanna hjá fyrrverandi tengdaforeldrum, þótt þeir hefðu gætt þeirra mest fyrir skilnaðinn. Ástæðan var reiði tengdamóðurinnar út af skilnaðinum. Við slíkar aðstæður gisnar stuðningsnet barnsins, a.m.k. tímabundið og ef til vill á þeim umbreytingartíma sem það má minnst við umróti og þarf hvað mest á stöðugleika að halda.

Velta má fyrir sér hvort slíkar aðstæður ýti ekki um of á kröfu um aðlögun í stjúpfjölskyldunni, sem kemur aftur niður á fjölskylduþrótti og seiglu. Reynist það rétt, er enn ríkari þörf fyrir skilnaðarráðgjöf og fræðslu fyrir foreldra, þannig að börnin haldi ekki bara tengslum við báða foreldra sína eftir skilnað heldur einnig stórfjölskyldur þeirra beggja.

Gott þótti að hafa stuðning þeirra sem teljast vera á “sama báti” hvort heldur þeir eru innan fjölskyldunnar eða í vinahópnum. Sambærilegar niðurstöður er að finna í erlendum rannsóknum.

Ný nálgun hjálpar fólki að skilgreina á nýjan leik sjálft sig, vandamál sín, áskoranir og styrkleika á jákvæðum nótum og með björtum vonum. Hjálplegt er að vita hvaða tilfinningar séu eðlilegar í ákveðnum aðstæðum og að maður sé ekki einn um að bera slíkar tilfinningar í brjósti (Pryor, 2004; Visher, 2001; Walsh,1998).

Álykta má út frá áðurnefndum erlendum og innlendum rannsóknum að stjúptengsl og fyrrverandi tengdafjölskyldur séu að mörgu leyti vannýtt auðlind hvað stuðningi við börn og foreldra viðkemur. Ein af ástæðunum er e.t.v. sú að hinir fullorðnu viðurkenna ekki hin margvíslegu stjúptengsl, sem þó geta verið uppspretta úrræða og bjargráða, eða hunsa þau, þar sem leikið er á viðkvæma strengi í brjóstum manna eins og ást, ótta og hollustu sem geta byrgt sýn og truflað samskiptin.

Einn viðmælenda rannsóknarinnar leitaði til fagmanns um aðstoð og taldi hana frekar hjálplega. Annar viðmælandi reyndi að fá maka sinn með sér í slík viðtöl en varð ekki ágengt. Erlendar rannsóknir sýna að sterkar fjölskyldur viðurkenna vanda sinn og leita aðstoðar þegar þær ráða ekki sjálfar við hann (Stinnett og Defrain, Stinnett et al. 1981; Walsh, 1998). Hugsanlegt er að fyrst þurfi að koma til almenn viðurkenning á stjúpfjölskyldum í samfélaginu, jafnvel einnig meðal fagfólks, til að þær treysti sér til að leita aðstoðar og reyni að finna lausnir með heildarhagsmuni og langtímasjónarmið í huga í stað þess að skilgreina vandamálin einfaldlega sem einhvers konar galla á persónunni sjálfri sem í hlut á.

Það er ekki sjálfgefið hverju einstaklingar svara í stjúpfjölskyldum þegar þeir eru spurðir hverjir tilheyra fjölskyldu þeirra. Í nýsjálenskri rannsókn (Pryor 2004) á fjölskylduþrótti

stjúpfjölskyldna kom í ljós að börn skilgreindu fjölskyldur sínar á annan og fjölbreyttari hátt en foreldrar þeirra.

Þau tilgreindu öll þá sem þau bjuggu með, bæði kyn- og stjúpforeldra, og einnig mörg hver bæði kyn- og stjúpforeldri sem þau bjuggu ekki með að staðaldri. Einn piltanna útilokaði “nýju kærustuna hans pabba” þar sem honum líkaði ekki við hana. Annað barn taldi föður sinn ekki með þar sem það hafði engin samskipti við það.

Foreldarnir skilgreindu fjölskyldu sína ekki jafn vítt. Algengast var að þeir tilgreindu þá sem bjuggu með þeim, blóðskylda ættingja og tengdafólk. Stjúpforeldrar höfðu almennt víðari túlkun á fjölskyldu sinni en kynforeldrar. Þeir töldust til “fjölskyldunnar” sem þeir elskuðu og sýndu umhyggju fremur en hvort viðkomandi byggi á sama stað eða væri blóðskyldur eða lagalega tengdur.

Það virðist því vera algengt að einstaklingar í stjúptengslum eða í stjúpfjölskyldum tilgreina oft ekki hvern annan sem hluta af sinni fjölskyldu. Fer það allt eftir því hvernig tengslunum er háttað og afstöðunni sem þeir hafa til hvors annars. Velta má því fyrir sér hvort þessar ólíku skilgreining á því hver tilheyrir fjölskyldunni geti haft áhrif á þá tilfinningu sem þekkt er í stjúpfjölskyldum þ.e. að upplifa sig “útundan” eða á jaðri fjölskyldunnar.

Til að stjúpfjölskyldan nái árangri er mikilvægt að mati Peters K. Gerlach MSW (2002), að allir sem hlut eiga að máli viðurkenni stjúpfjölskylduna sem venjulega “multi-home” eða fjölheimila fjölskyldu þar sem gert er ráð fyrir báðum kynforeldrum, bæði ungum börnum og þeim sem flutt eru að heiman, stjúpforeldrum og stjúpsystkinum uns dauðinn aðskilur.

Áramótaskaupinu á gamlárskvöld :-) Hafði ég gaman af því að höfundar þess sáu ástæðu til að taka málefni hennar upp

og gera létt grín að okkur sem erum að reyna að púsla saman, oft flóknu en litríku, fjölskyldulífi. Að sýna sveigjanleika og að búast við breytingum auðveldar öllum, hvort sem þeir búa í stjúpfjölskyldum eða ekki, samskipti við samferðamenn sína í lífinu. Verum tilbúin til að endurskoða fyrri ákvarðanir okkar t.d. varðandi jól, áramót og frí þegar kemur börnum okkar. Það sem hentaði þeim t.d. þegar þau voru 5 ára þarf alls ekki ekki að henta þeim þegar þau eru12 ára hvað þá 15 ára eða 35 ára.

Skilnaður foreldra hefur áhrif á afa og ömmur. Í kjölfarið breytast oft samskiptin við barnabörnin. Algengt er að móðurforeldrar sjái meira af þeim en föðurforeldrar. Þó skiptir miklu máli fyrir líðan og öryggi barnanna að þau fái áfram að halda tengslum við báða afa sína og ömmur.

Á umrótartímum, sem skilnaður er, geta þau verið mikilvægt skjól og stuðningur við börnin.

Flestir samgleðjast börnum sínum, þegar þeir finna sér nýjan maka, en tilkoma hans getur haft áhrif á sambandið við barnabörnin. Á það sérstaklega við ef þeir hafa verið í mikilvægu stuðningshlutverki áður, ef til vill veitt bæði húsaskjól og barnapössun. Aðstæðurnar geta orðið enn flóknari ef t.d. nýja tengdadóttirin/nýi tengdasonurinn á börn úr fyrra sambandi.

Kröfur eru gerðar til þess að afinn og amman aðlagist þeirri staðreynd að þau hafi eignast nýja tengdadóttur/nýjan tengdason, hugsanlega stjúpbarnabörn líka, og á sama tíma minnka jafnvel tengslin við þeirra eigin barnabörn.

Stjúpafi og stjúpamma geta gengt mikilvægu hlutverki fyrir stjúpfjölskylduna, haft uppbyggileg áhrif á hana og þjappað henni saman. Má t.d. ímynda sér að sameiginlegar hefðir fjölskyldunnar, venjur sem binda hana saman, verði líka til fyrir tilstilli elstu kynslóðarinnar og haldið við af henni.

Oft eru stjúpbörn frekar tilbúin til að viðurkenna nýtt sett af afa og ömmu en nýtt stjúpforeldri. Þau lenda síður í hollustuklemmunni, sem þau geta lent í gagnvart stjúpforeldri, þ.e. það verður síður litið á það sem svik að þau tengist nýjum afa og ömmu.

Allir þurfa að gefa sér tíma til að kynnast í rólegheitunum. Það er t.d. alls ekki sjálfsagt að nýja stjúpbarnabarnið vilji kyssa stjúpömmu sína bless og faðma hana eins og hin barnabörnin. Eða að stjúpafi og stjúpamma séu alveg tilbúin að passa stjúpbarnabarnið jafn mikið og önnur barnabörn.

Hreinskiptar samræður, þar sem allir fá tækifæri til að setja fram skoðanir sínar og lýsa væntingum sínum, eru best til þess fallnar að koma í veg fyrir vonbrigði og gremju. Góð byrjun er að opna umræðuna og stilla kröfum í hóf. Tilfinningar foreldra til stjúpbarna sinna rista yfirleitt ekki jafn djúpt og tilfinningarnar til eigin barna, þótt þess séu vissulega dæmi, og því er varla hægt að ætlast til þess af eldri kynslóðinni. Ást kemur ekki eftir pöntun. Þess vegna getur það verið mikill léttir fyrir stjúpafa og stjúpömmur að vita að þess sé ekki krafist að þau elski stjúpbarnabörnin jafn innilega og barnabörnin.

Að þessu sögðu er samt rétt að benda á nauðsyn þess að taka tillit til þarfa og þroska barnsins. Einkum ung börn eiga bágt með að sætta sig við mismunun.

Eldri börn geta sýnt því skilning að blóðtengsl séu nánari en stjúptengsl, svo framarlega sem þau finna að gert sé ráð fyrir þeim að öðru leyti og þau verði ekki fyrir meðvitaðri höfnun. Oft birtist þetta í gjöfum. Að mínu mati er æskilegast að gjafir séu á svipuðum nótum ef samskipti milli stjúpsystkina eru mikil. Það kemur í veg fyrir særindi og öfund. Gjafir þurfa ekki að vera mælikvarði elsku.

Ekki þarf að vera neitt óeðlilegt við að stjúpafi og stjúpamma myndi mismunandi tengsl við barnahópinn eða að börnin í hópnum tengist þeim á mismunandi hátt. Aldur barna skipir t.a.m. máli. Litlum börnum finnst ekkert undarlegt að eiga marga afa og ömmur, - það er jafnvel auglýst eftir þeim í blöðunum til að sinna börnum í hefðbundnum kjarnafjölskyldum! –, og þótt eldri börn óski ekki sérstaklega eftir aukapari af afa og ömmu geta þau orðið góðir bakhjarlar síðar á lífsleiðinni, þegar þau fara sjálf að uppfylla jörðina.

Heimsmynd lítilla barna er allt önnur en fullorðinna. Þau hafa hag af því að einfalda hlutina – og mættum við oft fara að dæmi þeirra – og hafa lítið fyrir því að eigna sér nýjan afa og ömmu, þótt þau líti ekki svo á að stjúpforeldrið sé pabbi eða mamma. Afar og ömmur hafa líka lag á að setja hagsmuni barnanna ofar öðru. Hvað sem líður hugsanlegum skilnaðarátökum eða öðrum erfiðleikum brjóta þau oft odd af oflæti sínu þegar heill barnabarnanna er í húfi, enda ættu þau frekar að geta leitt vandamálin hjá sér og reynt að standa utan við þau.

Samt þarf að sýna því skilning að fyrrverandi tengdaforeldrar geti átt erfitt að tengjast nýjum maka, sem “tekur sæti” dóttur þeirra eða sonar, stjúpforeldri barnabarna þeirra. Hafa þarf í huga og virða við fyrrverandi tengdaforeldra að þeir glími við margháttaðar og andstæðar tilfinningar. Þeir hafa þörf fyrir barnabörnin sín og barnabörnin fyrir afa sinn og ömmu.

Með það í huga að stjúpfjölskyldan verður ekki “blönduð” eða “maukuð”, eins og áður var minnst á, getur verið gott að treysta burðarvirki hennar með því að efla þau tengsl sem fyrir eru og smám saman mynda ný tengsl. Aðferð til þess er t.d. að “deildaskipta” fjölskyldunni öðru hvoru. Það ýtir nefnilega undir átök og streitu að ætla sífellt að gera alla hluti saman.

Gefa þarf afa og ömmu tækifæri til að sinna barnabörnum sínum án stjúpbarnabarnanna – og stjúpbarnabörnin þurfa líka tækifæri til að tengjast stjúpafa sínum og -ömmu án hinna barnabarnanna. Liður í að efla tengslin innan stjúpstórfjölskyldunnar felst í því að skipta henni upp af og til, en svo á auðvitað stundum að hrista hópana saman. Stjúpfjölskyldan er – svo vísað sé í sjálfan James Bond - betri “hrist” en “blönduð”.

Dæmi

* Af misskilinni hollustu við fráskilinn son sinn ákvað amma að umgangast barnabörn sín minna áður, þar sem þau bjuggu hjá fyrrverandi tengdadóttur hennar. Hún sá því mun meira af stjúpbarnabörnum sínum en barnabörnum sínum. Barnabörnin upplifðu það sem svik við sig.

* Afi og amma ákváðu að gefa barnabörnunum meiri og veglegri gjafir en stjúpbarnabörnunum í þeim tilgangi að bæta þeim upp erfiðleikana í kringum stofnun nýrrar fjölskyldu. Mikill aldursmunur var á börnunum og fannst stjúpbörnunum það í góðu lagi, þótt þeirra gjafir væru minni. Þau áttu ekki von á neinu hvort sem er, þekktu stjúpafa og -ömmu lítið og gerðu ekki sömu kröfur til þeirra og sinna eigin afa og ömmu.

* Afa og ömmu fannst það vera svik við barnabörnin að gefa þeim og stjúpbarnabörnunum jafn dýrar gjafir, þótt börnin ættu sameiginlegt hálfsystkin. Framkoma þeirra ól á afbrýðisemi í systkinahópnum og olli deilum milli maka.

* Amma óttaðist viðbrögð barnabarnanna ef hún sýndi nýju stjúpbörnunum umhyggju. Á sama tíma óttaðist hún viðbrögð sonar síns og tengdadóttur ef hún sýndi þeim ekki nægjanlega umhyggju. Hún vissi eiginlega ekki hvernig hún ætti að haga sér. Það sem áður veitti henni gleði, olli henni áhyggjum.

* Afi og fyrrverandi tengdasonur voru miklir mátar og hittust oft með barnabörnunum. Afinn útilokaði nýja tengdasoninn af ótta við að missa sambandið við barnabörnin.

* Amma óttaðist mest að nýja tengdadóttirin mundi gera upp á milli barnabarna sinna, stjúpbarna sinna, og hennar eigin barna.

Á mínu heimili notum við blandara til að mauka ýmisskonar ávexti og gúmmelaði, nú og stundum til að mylja klaka. Blöndunin telst best heppnuð þegar ekki er hægt að greina á milli hráefnisins í henni, þótt maður geti rakið uppruna þess af bragðinu.

Ég á því erfitt með að skilja af hverju er sífellt verið að nota hugtakið “blönduð fjölskylda” um stjúpfjölskyldur. Hugtakið virðist miklu frekar eiga við um hina hefðbundnu kjarnafjölskyldu!

Stjúpfjölskyldur blandast ekki og það er heldur ekki markmiðið. Þær eru líkari pottrétti en mauki. Hver hlutur um sig heldur sínum sérkennum og sem heild getur hann hvort heldur sem er líkst “umferðarslysi” eða dýrðlegum veislurétti - allt eftir því hvernig að honum er staðið.

Uppskriftin að kjarnafjölskyldu er ekki uppskriftin að vel heppnaðri stjúpfjölskyldu. Stjúpfjölskyldur eru alla vega, en hefðbundnar kjarnafjölskyldur að formi til eins. Stjúpfjölskyldan verður því ekki blönduð með sama hætti og kjarnafjölskyldan. Þessu átta stjúpforeldrar og stjúpbörn sig á fyrr eða síðar, stundum eftir misheppnaðar tilraunir til að fylgja uppskriftinni að hefðbundinni kjarnafjölskyldu sem allir þekkja.(Áður birt sem hluti af stærri grein í Uppeldi, ágúst 2005)

Hugtakið fjölskylduþróttur er notað yfir þá hæfni fjölskyldna til að styrkjast og vaxa við mótlæti í stað þess að bugast. Hann er efldur með því að viðurkenna vandann, meðtaka, höndla og þróa í

stað þess að harka af sér og láta hlutina yfir okkur ganga. Fjölskylduþrótt er hægt að fóstra í öllum fjölskyldugerðum og nota til að takast á við óuppbyggjandi viðbrögð sem ala á særanleika í stjúpfjölskyldum, sem oftar en ekki hafa hina hefðbundnu kjarnafjölskyldu sem fyrirmynd.

Það eru sömu grunnþættir sem efla fjölskylduþrótt stjúpfjölskyldna og annarra fjölskyldna þ.e. opinská og uppbyggjandi umræða, almenn viðurkenning á sérstöðu hennar, opin og heiðarleg tjáning, sveigjanlegar og raunhæfar reglur, óheft og fjölbreytt tengsl út á við, vinna að sameignlegum markmiðum, geta samið og skynjað mörk í samskiptum.

Ef leiðbeiningar skorti má ætla að hver og einn reyni að bjarga sér eftir bestu getu, oftar en ekki með hefðbundna kjarnafjölskyldu sem fyrirmynd. Það er hinsvegar uppskrift að vandamálum og elur á særanleika hennar að ætla sér að haga sér á saman máta í hefðbundinni kjarnafjölskyldu og svo í stjúpfjölskyldu. Að skilja á hverju stjúpfjölskyldan byggir og hvernig hún er ólík hefðbundinni kjarnafjölskyldu hjálpar henni að takast á við áskoranir sínar og eflir þrótt hennar. Stjúpfjölskyldan getur því ekki haft hefðbunda kjarnafjölskyldu sem fyrirmynd.

Til að henni megi takast að skapa gott fjölskyldulíf og efla fjölskylduþrótt sinn og heilbrigði verður stjúpfjölskyldan að fara nýjar leiðir og öðlast viðurkenningu. Fjölskyldur sem eru einangraðar og fá lítinn stuðning félagslega verða illa starfshæfar undir álagi.

Parið í stjúpfjölskyldunni þarf að vita við hverju er að búast, skilja hvaða tilfinningar eru oft ráðandi og fá hagnýtar leiðbeiningar til að takast á við algengar aðstæður og uppákomum í stjúpfjölskyldum. Að krefjast kurteisi í stað ástar, viðurkenna margbreytileikann, að gera ráð fyrir því að kynforeldrið sjái fyrst og fremst um aga börnin, með því að hjálpa börnum að takast á við hollustuklemmur og líta svo á að stjúpforeldrið virki sem viðbót, frekar en bjargvættur elur allt á fjölskylduþrótt stjúpfjölskyldunnar.

Vinna þarf að því efla félagslega umhverfi fjölskyldunnar og að hún fái þá viðurkenningu og stuðning sem hún þarf til að efla fjölskylduþrótt sinn. Aðilar eins og kennarar, foreldrar vina, þjálfarar skipt máli fyrir stjúpbörn og geta þeir hjálpað þeim við að halda sjálfsvirðingu sinni og sjálfstjórn með að gera ráð fyrir þeim og fjölskyldum þeirra, sama í hvaða formi hún er. Félagslegur stuðningur skiptir máli fyrir velferð barnanna og geta dregið úr átökum á milli foreldra og stuðlað að samvinnu þeirra. Jákvæð samvinna milli foreldra er einn mikilvægasti þátturinn í að vernda börnin og unglinga í kjölfar skilnaðar og endurgiftingar.

Fjölskylduþróttur getur skipt sköpum um það hvernig fjölskyldum reiðir af t.d. hvort þær halda velli í mótbyr eða leysa sjálfa sig upp. Það er því mikilvægt að hafa í huga að fjölskylduheilbrigði og fjölskylduþrótt er hægt að fóstra og finna í öllum fjölskyldugerðum – líka í stjúpfjölskyldum!

___________________________________________________________________________________________

"Hann hleypur eftir öllum hennar dyntum og ætlast til að ég spili bara með þar sem ég er barnlaus. Mér finnst konan alveg óþolandi og hann eins og strengjabrúða í höndunum á henni!" Fyrrverandi makar geta haft

töluverð áhrif á fjölskyldulíf hvors annars, bæði meðvitað og ómeðvitað. Að bregðast við beiðni fyrrverandi eiginkonu eða eiginmanns um að skipta um helgi með börnin getur verið túlkað sem góð foreldrasamvinna og sveigjanleiki hjá kynforeldrum, en sem stjórnsemi og tillitsleysi af hálfu stjúpforeldris sem hafði allt annað í huga um helgina, allra síst að láta fyrrverandi eiginkonu eða eiginmann stýra því hvernig lífi hún eða hann lifir!

Grundvallarþörfum eins og að vera elskaður og vel metinn, vera í samvistum við þá sem manni þykir vænt um og hafa stjórn á eigin lífi er misvel mætt í stjúpfjölskyldum. Samskipti við fyrrverandi maka valda oft árekstrum í nýju sambandi, sérstaklega þegar engir tilburðir eru hafðir uppi í þá átt að koma á móts við framangreindar þarfir með umræðu og samráði við nýja makann. Stjúpforeldrinu finnst því hafnað og kynforeldrið óttast höfnun. Óánægju er þá oft beint að fyrrverandi maka unnustans eða unnustunnar og þau vænd um ósanngirni og stjórnsemi - í stað þess að spjótunum sé beint að eigin maka.

Það er ekki neitt óeðlilegt við það þótt fyrrverandi makar beini óskum sínum hvort til annars þegar kemur að börnunum og sveigjanleiki er mikilvægur í samskiptum þeirra. Hinsvegar þurfa þeir að læra að staldra við og hugsa, í stað þess að segja hiklaust "já". Ákvörðunin snertir fleiri. Það er ekkert að því að segja við sína fyrrverandi eða sinn fyrrverandi: "Ég hef samband eftir smástund, ætla að kanna hvort það gangi ekki upp heima fyrir."

Flestum finnst óþægilegt að hafa ekki stjórn á eigin lífi. Stjúpforeldrar eru þar engin undantekning.

Ýmsir þættir hafa áhrif á hegðun fráskildra foreldra og geta leitt til að þeir setji sínum fyrrverandi eða sinni fyrrverandi ekki mörk í samskiptum, s.s. ótti við að missa börnin, samviskubit yfir skilnaðinum og hugsanlega nýja sambandinu, tregða að lofa nýjum maka að tengjast börnunum og söknuður yfir því að hafa ekki eins mikið samband við börn sín og áður.

Samviskubit er sársaukafullt bit. Það verður oft til þess að börnunum eru ekki sett viðeigandi mörk t.d. varðandi borðsiði og almenna kurteisi, sem veldur svo aftur ágreiningi milli foreldra og stjúpforeldra.

Með því að gera sér grein fyrir hvað geti legið að baki ákveðinni hegðun, eins og ótti og samviskubit kynforeldris, sem finnst hann missa tengslin við börnin, og ótti stjúpforeldris við að missa stjórn á eigin lífi, ætti að auðvelda þeim að finna lausnir og koma á móts við gagnkvæmar þarfir. Í því felst áskorun að treysta þau bönd sem fyrir eru og skapa rými fyrir ný tengsl. Kynforeldrið gegnir þar lykilhlutverki.

Tilhugalífið er spennandi tími, ekkert síður fyrir einhleypa foreldra

en annað fólk. Eðlilega vilja þeir deila spennunni og gleðinni með börnunum og verða því oft hissa þegar því er fálega tekið. Fyrir börnin þýðir nýr aðili í lífi foreldranna þeirra breytingu – aftur! Ýmsar spurningar vakna í huga þeirra.

Þarf ég að flytja? Hvernig mun mér líka við stjúpforeldrið mitt? Þarf ég að deila herbergi með börnunum sem maðurinn hennar mömmu á? Hvað ætli mömmu finnist um að pabbi eignast nýja konu?

Í rannsókna Constance Ahrons (2004) sem hún gerði á uppkomnum skilnaðarbörnum kom í ljós að börn brugðust mjög mismunandi við þegar foreldrar þeirra fóru í ný sambönd. Aldur barna og sá tími sem liðinn var frá skilnaði kynforeldra skiptir m.a. máli. Afstaða þeirra var líka mismunandi að vissu marki eftir því hvort það var pabbinn eða mamman sem fór í samband að nýju.

Í rannsókninni kemur fram að aldur barna skiptir máli upp á það hvernig þau tóku breytingum. Ung börn á aldrinum 5 til -10 ára hafa tilhneigingu til að vera eigingjörn á móður sína. Þeim fannst sér ógnað og vildu ekki deila henni með nýjum aðila.

“Ég vildi ekki hafa hann í húsinu, þetta var mitt og mömmu hús, ekki hans. Hann reyndi að tengjast mér en ég gerði honum það erfitt fyrir.”

Tíminn frá skilnaði skiptir máli og óskuðu sum börn að foreldrar þeirra tækju saman að nýju og þau litu á nýjan kærasta móður þeirra sem ógn við þann möguleika.

“Ég hataði að sjá mömmu með öðrum manni, vildi að hann færi svo að pabbi gæti komið aftur.”

Sum barnanna í rannsókninni skiptu um skoðun á kærastanum þegar meiri alvara færðist í samband móðurinnar og hans. Fengu þau þá tækifæri til að kynnast honum betur sjálf og sáu þá oft kostina við nýjan aðila, m.a. meiri tíma.

Eldri börnum og unglingum fannst erfitt að sjá móður sína sýna öðrum karlmanni ástúð og vildu ekki þurfa að horfa upp á ástaratlot þeirra.

“Ég þoldi ekki þegar þau létu eins og krakkar. Í hvert skipti sem ég fór út úr herberginu kysstust þau. Hún virtist vera svo vitlaus í kringum hann og mig langaði til að biðja hana að hætta því.”

Mörgum eldri krökkum fannst það í góðu lagi að sjá mömmu sína með nýjum manni. Sérstaklega ef langt var um liðið frá skilnaðnum. Gátu þau vel unnt henni þess að eignast sitt einkalíf og sjá hana ánægða að nýju. Einnig átti þetta stundum við ef hjónaband foreldra þeirra hefur verið einstaklega erfitt.

Börnin í rannsókninni brugðust oft verr við því þegar feður þeirra eignuðust nýjar kærustur en þegar móðir þeirra eignaðist kærasta. Ástæðan var sú að þau vildu fá meira tíma með feðrum sínum en þau fengu og ný kærasta þýddi að sá tími yrði enn takmarkaðir en áður. Samkeppnin um tíma hans varð meiri!

Sum börnin urðu miður sín vegna móður sinnar. Óánægju hennar með nýjan maka fyrrverandi eignmannsins, hafði tilhneigingu til að smitast til barnanna.

Mörgum þeirra fannst það einnig bein móðgun við móður sína að faðir þeirra laðaðist að annarri konu en móðir þeirra. Þessar tilfinningar urðu enn sterkari ef þau töldu að nýja konan hefði valdið skilnaðinum.

Börnin urði afbrýðisöm, reið og særð þegar takmarkaður tími með pabba varð enn minni með tilkomu nýju konunnar en áður.

“ÉG vildi bara hafa hann fyrir mig, svo að ég þóttist bara vera veikur þegar hann ætlaði eitthvað út.”

“Hann var mjög tillitsamur við okkur systkinin. Þær helgar sem við vorum hjá honum gaf hann okkur allan sinn tíma. Ég hitti aldrei neinar konur sem hann var með.”

Sum börnin urðu glöð þegar faðir þeirra eignaðist nýjan maka þar sem þau gátu þá m.a. þá hætt að hafa áhyggjur af honum.

Í rannsókninni var það einungis lítill hópur barna sem var verulega ósáttur við að foreldrar þeirra hittu aðra aðila. Sá hópur vildi að foreldrar þeirra tækju saman að nýju.

Samkvæmt Ahrons, þá kom henni þessi niðurstaða á óvart, þ.e. hve þessi hópur var í raun lítill. Þótt svo að ung börn hafi þessa afstöðu þá virðist hún ekki eiga við um meirihluta þeirra skilnaðarbarna sem þátt tóku í rannsókninni.

Hún bendir reyndar á að minni mannsins hafi sína takmarkanir. Í rannsókninni sé rætt við fullorðin skilnaðarbörn. Ef til vill hafi löngun þeirra verið meiri til þess að foreldrar þeirra tækju saman að nýju þegar þau voru börn en þau gera sér grein fyrir í dag. Engu verði þó slegið á föstu um það.

Börn upplifa margvíslegar tilfinningar þegar foreldrar þeirra fella hugi til annarra aðila. Þau vilja að foreldrar þeirra hagi sér eins og foreldrar en ekki eins og kærasta eða kærasti eða m.ö.o. ekki eins og ástfangnir unglingar!

Enginn virðist þó vera alveg viss um hvernig foreldrar eigi að haga sér, en það hjálpi börnum þegar þeir geri ekki ráð fyrir eða ætlist ekki til að þau séu mjög spennt yfir þessum nýja aðila.

Foreldrar eiga hinsvegar ekki að þola börnum sínum dónaskap. Þeir geta látið börnin vita að þeir geri sér grein fyrir hvernig þeim líði og þau ætlist til þess að börnin sýni kurteisi nýja manninum eða nýju konunni.

_________________________________________________________________________________________

Til að barn geti haft góð tengsl við báða foreldra sína er nauðsynlegt að hinir fullorðnu vinni saman. Gott samstarf helgast af því hvernig allir aðilar líta á og virða hlutverk hver annars. Hinir fullorðnu hafa mismunandi stykki púsluspilsins í hendi sér – líf barnsins eru öll stykkin á einum stað

__________________________________________________________________________________

Heimasíðan er 1 árs. Mörg þúsund heimsóknir hafa verið á síðuna síðan hún var opnuð og er ánægjulegt að sjá hve viðtökurnar hafa verið góðar. Stefnt að því að vera með fræðslufundi fyrir foreldra- og kennarafélög leik- og grunnskóla, stuðningshópa fyrir stjúpmæður, fræðslufundi fyrir pör í stjúpfjölskyldum og stofna formleg samtök stjúpfjölskyldna fyrir áramót. Áfram verður boðið upp á persónuleg viðtöl fyrir þá sem þess óska. Það er nokkuð ljóst að verkefnin eru stór og því þörf á fólki til að sinna þeim svo vel megi vera. Allir þeir sem áhuga hafa á að taka þátt og/eða hafa hugmyndir um hvernig best megi standa að þessum verkefnum eru velkomnir.

____________________________________________________________________________________________

Móðurinni sárnaði þessi athugasemd 15 ára dóttur sinnar. Hún vildi að sambýlismaður hennar gengi stúlkunni í föðurstað. Sjálfur hafði hann lítið velt því fyrir sér en reynt að verða við óskum konunnar, t.d. með því að setja stjúpdóttur sinni reglur um útivistartíma og hvetja hana til heimanáms.

Reyndar fannst honum stjúpdóttir sín vera fremur erfið, þótt hann nefndi það sjaldnast. Hún ætti það til að vera með útúrsnúninga og derring þegar hann bað hana um að ganga frá í eldhúsinu eða koma heim á ákveðnum tíma. Satt að segja hafði hann ekki kynnst svona löguðu áður og verið uppáhaldsfrændi hjá smáfólkinu í fjölskyldunni.

Ágreiningur milli stjúpforeldra og stjúpbarna á sér oft rætur í óraunhæfum hugmyndum og ólíkum skoðunum þeirra á því hvert hlutverk stjúpforeldrisins er. Sumir stjúpforeldrar beita sér í foreldrahlutverkinu af fullum þunga þegar kemur að aga og umönnun. Góður hugur fylgir og löngun til að hlutirnir gangi vel.

“Þær eru bara stelpurnar okkar,” sagði stjúpfaðir tveggja unglinga á aldrinum 12 og 15 ára, til þriggja ára: “Ég er bara eins við þær eins og ég eigi þær.”

En þegar stjúpbörnin eru ekki sama sinnis og hafna t.d. afskiptum stjúpforeldris af samskiptum þeirra við kynforeldrið er hætta á átökum milli þeirra.

Aldur barnanna getur t.d. haft áhrif. Algengara er að ung börn eigi auðveldara en unglingar með að viðurkenna að stjúpforeldrið hafi rétt á að beita þau aga.

Kynforeldrar og stjúpforeldrar geta líka haft mismunandi hugmyndir um hlutverk stjúpforeldrisins gagnvart stjúpbörnunum. Kynforeldri sem gerir kröfur um að stjúpforeldri “hoppi” undir eins inn í foreldrahlutverkið er líklegt til að túlka hugsanlega andspyrnu stjúpforeldrisins sem höfnun á barninu eða skorti á stuðningi við foreldrahlutverkið.

Stjúpforeldri getur færst of mikið í fang og tekið að sér meiri umönnun en það raunverulega ræður við. Ástæðan er oft mikil vinna kynforeldrisins. Börn sem koma í umgengni eru þá einnig í erfiðri stöðu. Þau koma til að vera í samvistum við kynforeldra sína en eru meira og minna með stjúpforeldri sínu. Í sjálfu sér er ekkert slæmt við að stjúpforeldrar og stjúpbörn verji tíma saman og styrki tengslin en það má ekki ofgera hlutunum. Þótt stjúpforeldið reyni að gera heimsóknina ánægjulega er hætta á að það þreytist og barnið verði fyrir vonbrigðum og það komi niður á samskiptum þeirra. Það vita allir sem reynt hafa að umburðarlyndi gagnvart eigin börnum er meira en gagnvart börnum annarra.

Löngunin til að standa sig í hlutverkinu verður oft til þess að mál eru síður rædd og ekki leitað eftir stuðningi þótt hann kunni að vera til staðar, t.d. hjá fyrrverandi tengdafjölskyldu kynforeldris eða stjúpömmu og -afa. Helgarheimsóknir má líka nota til að styrkja tengslin við stórfjölskylduna og þétta um leið stuðningsnetið þegar kynforeldrið er ekki viðlátið.

Stjúpforeldrar, sem eiga hvað auðveldast með samskipti við stjúpbörn sín og eru í góðum tengslum við þau, taka hlutina rólega, sýna þeim hlýju og stuðning. Vinátta er grundvöllur fyrir góðum tengslum milli stjúpforeldra og stjúpbarna. Að ætla að beita sér of snemma og of mikið getur sett samskipti, sem hafa allar forsendur til að verða bæði góð og gefandi fyrir alla, í hnút.

Orð eru til alls fyrst. Foreldrar í stjúpfjölskyldum ættu að ræða hugmyndir sínar um stjúpforeldrahlutverkið og gera sér grein fyrir hverju er hægt að búast við hvað varðar vald og ábyrgð á umönnun barnanna og málum sem þau snerta.

Þegar við gerum okkur grein fyrir hvaða hugmyndir maki okkar og við sjálf höfum um hlutverk stjúpforeldra og látum ekki óraunhæfar væntingar eða ósögð orð stýra samskiptum okkar eru betri líkur á ánægjulegu fjölskyldulífi.

Í langflestum tilvikum er ástæðulaust fyrir stjúpforeldrið að reyna að gerast staðgengill kynforeldris eða gera þá kröfu til stjúpforeldrisins. Börnin eiga yfirleitt ágæta foreldra þótt þeir vilji ekki búa saman.

Stundum verður samband stjúpforeldra og stjúpbarna jafnnáið og milli kynforeldra og barna, stundum ekki. Það er ekkert rétt eða rangt í þeim efnum. Þó að stjúpforeldri komi ekki í stað kynforeldris getur það verið góð viðbót í lífi stjúpbarnanna. Samskiptin og tengslin verða hins vegar að fá að þróast og taka m.a. mið af aldri barnanna. Ef til vill getur verið ágætt að setja sig í stellingar góðviljaðar frænku eða frænda þegar unglingar eru annars vegar! Þannig má hugsanlega afstýra árekstrum eins og þeim sem lýst er í byrjun þessarar greinar. (Áður birt í Uppeldi 2.tbl. 18. árg. vor 2005)

____________________________________________________________________________________________

"Verð ég heima um páskana?" Litla stúlku í stjúptengslum langaði til að vita það og spurði móður sína, sem skildi fyrir fáeinum árum. Móðirin taldi sig vita að dóttir hennar vildi frekar vera hjá föður sínum um páskana þar sem hann hefði frá því að hún var smástelpa útbúið ratleik fyrir hana sem gekk út á að finna páskaeggið. Vildi dóttirin líklega ekki missa af þeim leik.

Flestir foreldrar, sem ekki búa saman, velta því fyrir sér í hvaða formi umgengnin á að vera og í hve miklum mæli. Hátíðir eru oft viðkvæmt mál í stjúpfjölskyldum. Hvort börn séu alltaf á páskum eða aðra hvora páska hjá öðru kynforeldrinu skiptir ekki máli að mínu mati. Aðalatriðið er að börn fái að umgangast báða foreldra sína og fjölskyldur þeirra og að foreldrarnir leggi sig fram um að ná samkomulagi sín á milli og í samráði við maka sína í hvaða formi umgengnin eigi að vera. Við verðum að vera tilbúin að sýna sveigjanleika og taka mið af aldri og þroska barnanna. Umgengnisreglur, sem ef til vill voru ákveðnar þegar börnin voru þriggja eða sjö ára, henta ekki endilega tólf eða fjórtán ára börnum. Ef við gerum ráð fyrir breytingum og sýnum sveigjanleika verður fjölskyldulífið mun ánægjulegra.

Ég verð þó að viðurkenna að ég á erfitt með að skilja af hverju sambýlismaður minn brýtur páskaeggið í mola áður en það er tekið úr sellófaninu í stað þess að opna það snyrtilega að aftan og borða fyrst aftari helminginn og síðan fremri - eins og ég hef alltaf gert!

____________________________________________________________________________________________

“Mér finnst leiðinlegast að ég fékk aldrei að vera ein með pabba, konan hans var alltaf með okkur!” Börn geta orðið afbrýðissöm út í stjúpforeldra sína og fundist sér vera ýtt til hliðar ef ekki er lögð sérstök rækt við samband þeirra við kynforeldrana. Nýtt samband er ekki alltaf sama gleðiefnið fyrir þau og hið ástfangna par, einkum og sér í lagi ef það hefur í för með sér að draumurinn um að mamma og pabbi taki saman aftur fjarar út og verður að engu. Kynforeldrið elur aftur á móti þá von í brjósti að þeir sem standa hjarta þess næst, börnin og nýr maki, nái vel saman og úr verði hamingjusöm fjölskylda.

Fáir efast um þýðingu þess að börnin umgangist báða kynforeldra sína, þótt þeir hafi slitið samvistir og búi hvor í sínu lagi. Hinsvegar er það mörgum hausverkur hvernig þeirri umgengni á að vera háttað, þegar faðir eða móðir hefja nýja sambúð. Hvert er hlutverk nýja makans í uppeldinu? Við hverju má búast af börnunum?

Óraunhæfar væntingar og hugmyndir um nýju fjölskylduna geta valdið sárindum og ágreiningi. Því miður hefur skort mjög á fræðslu og umræðu um sérstöðu stjúpfjölskyldunnar til þessa.

Stjúpfjölskyldur hafa alla burði til að bera til að verða uppspretta hamingju og öryggis eins og aðrar fjölskyldur, en að ýmsu þarf að huga. Mikilvægi parasambandsins er síst minna en í öðrum fjölskyldugerðum, en það er töluverður munur á því að stofna fjölskyldu þar sem annar eða báðir aðilar eiga barn eða börn úr fyrri samböndum eða þar sem þeir eru barnlausir í upphafi.

Ekki er óalgengt umkvörtunarefni barna að þau fái sjaldan eða aldrei tíma ein með kynforeldri sínu í umgengni, að pabbi eða mamma sé alltaf upptekin með nýjum maka sínum.

“Mér finnst ég vera eins og gestur heima hjá pabba,” sagði 10 ára barn sem ræddi við mig um helgarheimsóknir til pabba síns. “Hann spyr alltaf [konuna sína] fyrst ef ég bið hann um eitthvað. Það er eins og hún ráði öllu.”

Við, sem búum í stjúpfjölskyldu, verðum að verja tíma saman og læra að virða og meta hvert annað, þannig að tengsl og vonandi væntumþykja skapist smám saman. En það þarf ekki að vera á kostnað sambandsins við börnin sem var til löngu fyrir stofnun nýrrar fjölskyldu. Þeim mun ánægðari sem þau eru, því ánægjulegra verður fjölskyldulífið.

“Mér finnst ókurteist gagnvart sambýliskonu minni að halda henni og börnum hennar utan við það sem við erum að gera,” svaraði faðir í viðtali við mig um hvers vegna honum þætti erfitt að verða við óskum barna sinna af fyrra sambandi um að þau færu stundum ein saman í ferðalög eða bíó.

Orð eru til alls fyrst og skiptir miklu að makarnir í stjúpfjölskyldum ræði af hreinskilni saman um verkefnin og vandamálin og geri sér grein fyrir að aðrar forsendur gildi að sumu leyti um þeirra fjölskyldu en hefðbundna kjarnafjölskyldu. Í því felst m.a. að bæði stjúpforeldrar og kynforeldrar skilji þörf barna fyrir samveru með kynforeldri sínu og gefi þeim næði til að rækta tengslin, s.s. með sund- eða hjólreiðaferðum, bíltúrum þar sem hægt er að spjalla um heima og geima, heimsóknum til afa og ömmu og þannig mætti áfram telja. Samráð um þetta verður líka til þess að stjúpforeldrinu finnst því ekki alfarið “haldið utan við” það sem maki þess og börn hans eru að gera - og það styrkir sambandið.

Óraunhæfar væntingar og hugmyndir um nýju fjölskylduna geta valdið sárindum og ágreiningi. Ekki er raunhæft að ætlast til að stjúpforeldri komi í stað kynforeldris, sama hversu gott og velviljað stjúpforeldrið er. Að sama skapi er tæplega hægt að ætlast til að börn uni því að fá ekki að verja tíma eitt með kynforeldri sínu. Hætt er við að kynforeldrið verði eins og milli steins og sleggju taki það sér stöðu milli þeirra sem honum eru kærastir, maka síns og barna sinna.

Að skilja og læra um verkefni stjúpfjölskyldunnar auðveldar henni að halda velli. Viðurkennum sérstöðu okkar, bæði styrkleika og takmörk, - og gleymum ekki húmornum þegar allt annað bregst. J

_____________________________________________________________________________________________

Byggt á grein Patriciu Papernow "What Works (and What Dosen´t) in Building Healthy Stepfamilies"

Að búast við og beita sér á sambærilegan hátt við stofnun stjúpfjölskyldu og hefðbundinnar kjarnafjölskyldu er uppskrift að vandamálum. Það er líkast því að keyra um Reykjavík eftir vegakorti af Kópavogi!

Til að stjúpfjölskyldunni takist að skapa gott fjölskyldulíf þarf hún að hafa rétt "kort" til að rata eftir og fara nýjar leiðir.

Stjúpfjölskyldunni er hjálp í að skilja á hvaða grunni hún er byggð og að hvaða leyti hún er frábrugðin hefðbundinni kjarnafjölskyldu þegar hún tekst á við ofangreind verkefni.

_____________________________________________________________________________________________

"Ég held að almenn umræða og fræðsla um stjúpfjölskylduna væri eins og himnasending, loksins gæti ég talað við einhvern sem skilur mig og fengi manninn minn til að hlusta," sagði 25 ára gömul kona, móðir og stjúpmóðir, í viðtali vi

ð mig haustið 2003.

Af viðtökum heimasíðunnar www.stjuptengsl.is má ætla að þessi kona hafi talað fyrir hönd mörg þúsund Íslendinga í svipuðum sporum. Viðtökurnar hafa verið framar vonum frá því að síðan var opnuð formlega 18. maí 2004. Margir hafa haft samband, einstæðir og pör, og óskað eftir meiri fræðslu og upplýsingum, jafnframt hafa borist mörg þúsund beiðnir inn á síðuna.

Beiðnum hefur fjölgað áberandi í kringum fjölmiðlaumræðu um stjúpfjölskyldur og starfsemi Stjúptengsla, t.a.m. hefur verið umræða um heimasíðuna á tveimur stjónvarpsstöðvum, í tímaritum, útvarpi og dagblöðum. Nokkrir aðilar, þ. á m. opinberir aðilar eins og Alþingi, Félagsmálaráðuneytið og Umboðsmaður barna, vísa á okkur með því að hafa slóðina á heimasíðum sínum og er það fagnaðarefni.

Opinber, fordómalaus umræða og almenn viðurkenning styrkir stjúpfjölskylduna og auðveldar henni m.a. að ræða sín mál innan fjölskyldunnar.

Konur eru í miklum meirihluta þeirra sem hafa frumkvæði að því að hafa samband við ritstjóra, en augljóslega veit ég ekki um kynjaskiptingu þeirra sem skoða vefinn. Eflaust má finna ýmsar ástæður fyrir þessu, s.s. að konum er tamara að ræða málefni fjölskyldunnar. Kannski upplifa þær og gera meiri kröfur og hafa meiri væntingar til sín sem stjúpmæður en stjúpfeðurnir og eru þar með undir meira álagi.

Eitt er víst að langur vinnudagur, launamunur og fjárhagsskuldbindingar hafa áhrif á stjúpfjölskylduna eins og aðrar fjölskyldugerðir. Umönnun barnanna, þ.m.t. stjúpbarna, er oftar í höndum kvenna en karla þegar vinna þarf aukavinnu.

Karlar hafa frekar verið tilbúnir að þiggja persónulega ráðgjöf en sitja námskeið og gefur það vísbendingu um að bjóða þurfi margs konar þjónustu til að uppfylla þörfina.

Ýmislegt er á döfinni á nýju ári og verður það auglýst nánar síðar. Heimasíðan verður 1 árs 18. maí og er einboðið að halda upp á afmælið með einhverjum hætti. Allar hugmyndir eru vel þegnar og ekki síður hjálplegar hendur, hvort sem um er að ræða afmælishófið eða annað, s.s. stofnun samtaka stjúpforeldra, stuðningur við aðrar stjúpfjölskyldur og einstaka fjölskyldumeðlimi, greinaskrif og jafnvel vinnustaða- og skólaheimsóknir.

Ef þið, ágætu lesendur, hafið áhuga á að birta greinar á vefnum og eruð reiðubúnir að segja frá ykkar reynslu, stendur heimasíðan ykkur opin.

Valgerður Halldórsdóttir, ritstjóri ________________________________________________________________________________________________

“Ég veit ekkert um æsku stjúpu minnar, þú veist. Ég veit ekki einu sinni hvað systkini hennar heita. Hún á víst eitthvað fullt af systkinum, þú veist.”

Ekki er óalgengt að börn upplifi sig utanveltu og útundan, þegar foreldrar þeirra eignast nýja maka og tengdafjölskyldu sem tekur þeim opnum örmum.

Börnin fylgjast með úr fjarska. Mörgum þeirra finnst þau ekki fá nægan tíma til að aðlagast. Þeir fullorðnu eru komnir langt á undan þeim í aðlögun. Börnunum finnst jafnvel eins og þau glati kynforeldri sínu í hendur stjúpforeldris og fjölskyldu þess.

“Það er eins og að pabbi hafi verið ættleiddur!” sagði ung stúlka með trega í viðtali við Björk Erlendsdóttur, félagsráðgjafa, sem vinnur að rannsókn á reynslu ungs fólks af stjúpfjölskyldum.

Björk segir mikilvægt að fullorðna fólkið átti sig á því að börnin geti orðið óörugg í samskiptum sínum við kynforeldri og stjúpforeldri við þessar aðstæður. Þess vegna sé mikilvægt að samskiptin séu opin og heiðarleg. Allt það ósagða og dulda skapi tortryggni, höfnunartilfinningu og afbrýðisemi.

“Það er mikilvægt að ræða hlutina við börnin þótt foreldrar og stjúpforeldrar geti átt von á hörðum viðbrögðum," segir Björk. "Það er þá hægt að taka á þeim í stað þess að leyfa óánægju og vonbrigðum að hlaðast upp. Ég hitti allt of mörg börn og ungmenni sem eru reið vegna þessa.”

Björk bendir á að allir viðmælendur hennar í rannsókninni vildu finna að foreldrar þeirra teldu þau eftirsóknarverðan félagsskap. “Ég vil bara að hann taki utan um mig og segi mér að ég sé alltaf stelpan hans,” sagði einn viðmælanda hennar í rannsókninni. Niðurstaðna rannsóknarinnar er að vænta í vor.

“Krakkarnir leggja ekki mest upp úr stærð gjafa og verðmæti þeirra," segir Björk. "Þeir sækjast miklu fremur eftir athygli, viðurkenningu og ástúð."

_______________________________________________________________________________________________

Hvers vegna þarf það að vera slæmt að eignast stjúpu eða stjúpa, nýja ömmu eða afa, stjúpsystkini, nýjar frænkur eða frændur? Í mörg ár var ég sjálf ákveðin í því að það væri slæmt! Það viðhorf mitt hefur breyst.

Skilnaður bitnar mest á börnunum; aumingja börnin að eiga svona foreldra sem ekki geta hagað sér eins og fólk og skilja; mikið er fólk eigingjarnt að tvístra fjölskyldum með því að hætta að vera saman! Þetta eru frasar sem hafa verið mjög algengir og lifa enn góðu lífi. Og það þrátt fyrir að um helmingur hjónabanda og sambúða endi með skilnaði.

Ég er komin á þá skoðun eftir áralanga reynslu af teygjufjölskyldum að þetta er allt spurning um viðhorf. Ef við ákveðum að það sé neikvætt fyrir börn að eignast stjúpu eða stjúpa þá verður það auðvita þannig. Orðið sjálft – stjúpa( i ), er gildishlaðið og hefur á sér neikvæðan blæ, svona svipað og orðið piparjúnka. Þess utan eru flestir af minni kynslóð aldir upp í þeirri hugsun að það hljóti að vera slæm örlög að eignast stjúpfjölskyldur.

Þessi neikvæði hugsunarháttur hefur valdið mér miklum erfiðleikum í gegnum tíðina. Áður en ég sjálf eignaðist barn varð ég stjúpa. Og það gekk illa enda var ég búin að ákveða það fyrirfram að það hlyti að gera það. Foreldrar mínir skildu og eignuðust nýja maka þegar ég var orðin rígfullorðin. Börnin mín tvö eignuðust stjúpu. Ég sjálf er orðin stjúpa á nýja leik. Mynstrið er flókið. Ég viðurkenni það.

Það er ekki mjög langt síðan að kona sagði við mig. “Katrín, þú getur líka hugsað þetta þannig að ef barn eignast stjúpfjölskyldu þá eru fleiri í umhverfi þess sem þykir vænt um það og lætur sig velferð þess varða. Þetta getur verið mjög jákvætt fyrir barnið. ” Þessi orð höfðu mikil áhrif á mig. Ég fór heim að hugsa og hugsaði málin upp á nýtt. Og komst að þeirri niðurstöðu að konan hafði rétt fyrir. Auðvitað er þetta allt spurning um viðhorf. Um jákvætt hugarfar. Sennilega er þetta partur af því sem sálfræðin kallar “hugræna atferlismeðferð.”

Með nýja hugsun í farteskinu verð ég vonandi betri stjúpa í framtíðinni en ég var á árum áður.

_______________________________________________________________________________________________________

Almennt liggur bjartsýni, eftirvænting og góður vilji til grundvallar stjúpfjölskyldum. Nú á að láta hlutina takast! Samt heppnast það bara í fjórum tilfellum af tíu. En þannig þarf það ekki að vera!

Stjúpfjölskyldur virðast í fljótu bragði ekkert frábrugðnar fjölskyldum þar sem makarnir eiga öll börnin saman. Af hverju ættu þær þá ekki að haga sér sem slíkar? Hvers vegna þarf að fjalla sérstaklega um þær? Stjúpfjölskyldan er stofnuð á grunni annarrar fjölskyldu eða fjölskyldna, venjulega í kjölfar skilnaðar eða andláts. Sorg barna vegna skilnaðar foreldra og von þeirra um að þeir taki saman að nýju verður oft til þess að þau viðurkenna ekki stjúpforeldri í fyrstu. Auk þess eru fyrrverandi makar oft ekki búnir að gera upp sín mál, sem veldur togstreitu og átökum, einnig í nýja sambandinu.

Átti menn sig ekki á sérstöðu stjúpfjölskyldunnar er hætt við höfnunartilfinningu, reiði og vonbrigðum. Staðreyndin er sú að engar fjölskyldur eru lausar við vandamál. Aftur á móti er engin nauðsyn að ala á þeim. Að kasta sér út í djúpu laugina, án kunnáttu og með óraunhæfar væntingar um að sömu “sundtökin” dugi óháð fjölskyldugerð, verður hæglega uppspretta vandamála, sem getur reynst erfitt að bregðast við hjálparlaust. Með réttu “sundtökunum” er hins vegar hægt að ná landi.

Stjúpforeldrar fara fram á opna og fordómalausa umræðu, viðurkenningu og fræðslu. Stjuptengsl.is er tilraun til að svara þeirri þörf!

__________________________________________________________________________________________________

Vinkona mín vorkennir mér fyrir að eiga ekki mína eigin fjölskyldu. Samt á ég tvö börn og bý með manni sem á þrjú. Svo er ég í sambandi við uppkomna dóttur fyrrverandi eiginmanns míns. Stjúptengsl af þessu tagi eru orðin svo algeng að það er spurning hvort hugtakið kjarnafjölskylda, eins og það er venjulega skilgreint, eigi lengur við. Alltént er vorkunn óþörf.

Bandarískar rannsóknir sýna að 70 til 75% þeirra sem skilja ganga aftur í hjónaband. Um 60% þeirra eiga börn úr fyrri sambúð.

Hér á landi eru meðlagsgreiðendur um 12 þúsund sem greiða með 15 til 16 þúsund börnum. Þá eru ótaldir þeir sem fá barnalífeyri, en hann er m.a. greiddur með börnum sem misst hafa annað eða báða foreldra sína. Auk þess eru þúsundir einstaklinga yfir 18 ára aldri í stjúptengslum. Þessar upplýsingar ættu að gefa nokkra vísbendingu um fjölda stjúpfjölskyldna hér á landi.

Stjúpfjölskyldan, þar sem annað eða bæði í sambúðinni eiga barn eða börn úr fyrri samböndum, er orðið mjög algengt fjölskylduform á Vesturlöndum. Málefnum stjúpfjölskyldunnar hefur þó hvergi verið veitt fullnægjandi athygli, t.d. er engar upplýsingar að fá um stjúpfjölskyldur í hagtölum Hagstofu Íslands.

Tómlæti, þekkingarskortur og óraunhæfar væntingar standa stjúpfjölskyldum fyrir þrifum. Þær eru nánast ósýnilegar í lagasetningu, samfélagslegum aðbúnaði og umfjöllun, nema í sambandi við dóma um misnotkun og ofbeldi.

Stutt er við önnur fjölskylduform og þeim sýndur jákvæður skilningur, s.s. með foreldrafræðslunni og fæðingarorlofi og hugsanlega öðrum fjárhagslegum stuðningi fyrir þá sem ættleiða börn, sem er auðvitað af hinu góða. En réttindi stjúpforeldra eru á hinn bóginn afar takmörkuð. Þeir eru t.a.m. skikkaðir til að veita stjúpbörnum sínum forsjá, en sviptir þeirri forsjá við skilnað án þess að hafa nokkuð um það að segja. Forsjársvipting er trúlega ekki algengari meðal annarra hópa en stjúpforeldra.

Þekkingarskorturinn um stjúpfjölskylduna leiðir til þess að reynt er að líkja eftir fjölskyldum þar sem öll börn eru sameiginleg. En leikreglurnar eru aðrar, vítin til að varast ekki öll hin sömu. Í forrannsókn minni að MSW-verkefni í fjölskyldumeðferð við HÍ kom fram að stjúpforeldrar kalla eftir fordómalausri umræðu, fræðslu og viðurkenningu.

Of algengt er að stjúpforeldrar krefjist skilyrðislausrar ástar og hlýðni stjúpbarna sinna þegar í stað. Svo og að gerð sé krafa um að stjúpforeldrar elski stjúpbörnin sín, jafnvel áður en tóm hefur gefist til að skapa tengsl. Þetta er líkast því að krefjast þess af manninum sínum að hann elski tengdamóðurina jafnheitt og móður sína frá fyrstu kynnum!

Óraunhæfar kröfur af þessum toga geta orðið uppspretta ýmissa vandamál – og ekki síður ef samskipti við fyrrverandi maka valda ágreiningi og togstreitu.

Engar fjölskyldur eru lausar við vandamál. Hins vegar geta allar fjölskyldugerðir lifað heilbrigðu og innihaldsríku lífi sé tekið mið af réttum forsendum og byggt á styrkleikum og þeir efldir. Í ljósi þess er mikilvægt að viðurkenna stjúpfjölskylduna sem alvöru fjölskyldu en ekki plat - og ekki fara fram á að hún sé nákvæm eftirlíking hinnar hefðbundnu kjarnafjölskyldu.

Skorti viðurkenninguna og sé sjálfsmynd stjúpfjölskyldunnar neikvæð er hætta á því að hún leiti sér ekki aðstoðar eða ræði sín mál af ótta við að vera stimpluð “annars flokks” og misheppnuð. Þá getur vandinn undið upp á sig uns fjölskyldan sér ekki aðra leið úr honum en að leysa sjálfa sig upp.

Skilnaður í stjúpfjölskyldum er algengari en í fyrsta hjónabandi. Um 60% endurgiftra skilja innan sex ára samkvæmt bandarískum rannsóknum.

Ætla má að mörg hundruð íslenskra barna upplifi oftar en einu sinni á ævi sinni upplausn fjölskyldunnar.

Bein fræðsla, stuðningur og ekki síst viðurkenning á stjúpfjölskyldunni má telja mikilvægt forvarnarstarf, enda til þess fallið að auka velferð þeirra sem henni tengjast, ekki síst barnanna.

Mikilvægt er að stjúpfjölskyldan sé viðurkennd og henni gert hærra undir höfði í opinberri umræðu og samfélagslegum aðbúnaði.

Víkja þarf fordómum og óraunhæfum væntingum til hliðar, því að stjúpfjölskyldunni verður ekki vikið til hliðar. Í samfélagi þar sem a.m.k. á sjötta hundruð pör skilja árlega er hún föst í sessi.

Góðu fréttirnar fram að þessu eru þær að 40% stjúpfjölskyldna halda velli. Það er því fjarri öllum sanni að þær séu dæmdar til að mistakast.